POTRĄCENIE JAKO SPOSÓB WYGASANIA ZOBOWIĄZAŃ PODATKOWYCH

Prawo podatkowe przewiduje wiele form wygaśnięcia zobowiązań podatkowych. Niewątpliwie najpopularniejszą z nich jest zapłata, natomiast dość ciekawym sposobem, mającym na celu uproszczenie rozliczenia między podmiotami, które są wobec siebie jednocześnie dłużnikami i wierzycielami jest potrącenie. Potrącenie jako sposób wygaśnięcia zobowiązania zostało wskazane w art. 59. § 1 pkt 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa – dalej o.p.

Potrącenie, zwane też kompensatą, znane jest zarówno w prawie cywilnym, jak i podatkowym. W uproszczeniu instytucja ta polega na redukcji wzajemnych wierzytelności dwóch podmiotów, wskutek czego wzajemne zobowiązania wygasają do wysokości niższej z potrącanych wierzytelności.

W prawie podatkowym instytucja potrącenia jest przewidziana w art. 64-65 Ordynacji podatkowej. W przepisach tych wskazano, że zobowiązania podatkowe oraz zaległości podatkowe wraz z odsetkami za zwłokę w podatkach stanowiących dochód budżetu państwa podlegają potrąceniu z wzajemnej, bezspornej i wymagalnej wierzytelności podatnika wobec Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego.

Potrąceniu podlegają zarówno bieżące zobowiązania podatkowe, jak i zaległości podatkowe,

w tym odsetki za zwłokę. Warto zwrócić uwagę, że na wniosek podatnika wierzytelności wymienione w art. 64 § 1 i 2 o.p. mogą być również zaliczane na poczet przyszłych zobowiązań podatkowych.

Podmiotem uprawnionym do potrącenia jest wyłącznie podatnik, prawo to nie przysługuje płatnikom czy też inkasentom. (wyrok NSA w Lublinie z 21.05.1993 r., SA/Lu 1194/92, LEX nr 23178).

Jak wynika z ww. regulacji, potrąceniu mogą podlegać wyłącznie wierzytelności, które są wzajemne, bezsporne i wymagalne.

Wzajemność wierzytelności występuje wówczas, gdy obie strony są względem siebie jednocześnie wierzycielami i dłużnikami. Podatnik jest dłużnikiem fiskusa z tytułu ciążących na nim podatków i zaległości, a jednocześnie fiskus jest dłużnikiem podatnika. Odnosząc się do pozostałe cechy, które winna spełniać wierzytelność, aby mogła podlegać potrąceniu warto przywołać wyrok NSA z dnia 25 września 2014 r., II FSK 1156/12, w którym Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że: „Potrąceniu w trybie art. 64 o.p. podlegają jedynie wierzytelności bezsporne i wymagalne. Bezsporność wierzytelności występuje wówczas, gdy żadna ze stron nie kwestionuje jej istnienia, wielkości i terminu płatności. Wymagalność wierzytelności występuje co do zasady wówczas, gdy upłynął już ich termin płatności. Za wymagalne należy również uznać wierzytelności, które mogą być dochodzone na drodze prawnej”.

Specyfiką potrącenia w prawie podatkowym (jako sposobu wygasania zobowiązań podatkowych) jest to, że do potrącenia podatnik może zgłosić wyłącznie ściśle określoną w przepisach wierzytelność.  Ordynacja podatkowa w art. 64 § 1 przewiduje zamknięty katalog wierzytelności podatnika wobec Skarbu Państwa, z których może nastąpić potrącenie. I tak, są to wierzytelności z tytułu:

1) prawomocnego wyroku sądowego wydanego na podstawie art. 417 lub 4172 Kodeksu cywilnego;

2) prawomocnej ugody sądowej zawartej w związku z zaistnieniem okoliczności przewidzianych w art. 417 lub 4172 Kodeksu cywilnego.

3) nabycia przez Skarb Państwa nieruchomości na cele uzasadniające jej wywłaszczenie lub wywłaszczenia nieruchomości na podstawie przepisów o gospodarce nieruchomościami;

4) odszkodowania za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie, uzyskanego na podstawie przepisów Kodeksu postępowania karnego;

5) odszkodowania uzyskanego na podstawie przepisów o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz bytu Państwa Polskiego;

6)  odszkodowania orzeczonego w decyzji organu administracji rządowej.

Stosownie do art. 64 § 2 o.p. potrącenie podatku (zaległości) jest możliwe również
z wzajemnych, bezspornych i wymagalnych wierzytelności podatnika wobec państwowych jednostek budżetowych z tytułu zamówień wykonanych przez niego w trybie przepisów
o zamówieniach publicznych, pod warunkiem że potrącenie dokonywane jest przez tego podatnika i z tej wierzytelności. A zatem potrąceniu podlegają zatem tylko wierzytelności, jakie przysługują podatnikowi względem państwowej jednostki budżetowej. Nie może to być więc wierzytelność przysługująca wobec jakiejkolwiek firmy państwowej, lecz wyłącznie wobec podmiotu posiadającego formę jednostki budżetowej. W piśmiennictwie wskazuje się, że potrąceniu nie podlegają wierzytelności przysługujące wobec gospodarstw pomocniczych.

Jeżeli chodzi natomiast o wierzytelności samorządowe, to uprawnienie do potrącenia przysługuje podatnikom w stosunku do gminy, powiatu lub województwa z tytułu:

1)  prawomocnego wyroku sądowego wydanego na podstawie art. 417 lub art. 4172 Kodeksu cywilnego;

2) prawomocnej ugody sądowej zawartej w związku z zaistnieniem okoliczności przewidzianych w art. 417 lub art. 4172 Kodeksu cywilnego;

3) nabycia przez gminę, powiat lub województwo nieruchomości na cele uzasadniające jej wywłaszczenie lub wywłaszczenia nieruchomości na podstawie przepisów o gospodarce nieruchomościami;

4) odszkodowania orzeczonego w decyzji wydanej przez wójta, burmistrza (prezydenta miasta), starostę lub marszałka województwa.

Co do zasady, potrącenie następuje na wniosek podatnika (zainteresowanego tą formą wygaśnięcia jego zobowiązań podatkowych). Przepis art. 64 § 3 o.p. stanowi jednak, że potrącenie może być dokonane również z urzędu, przy czym nie określa żadnych przesłanek dokonania potrącenia z urzędu. Jeśli potrącenia następującego z urzędu, to następuje ono z dniem wydania postanowienia o potrąceniu, ma więc charakter konstytutywny – potrącenie następuje bowiem od dnia wydania postanowienia (art. 64 § 5 pkt 2), jeżeli natomiast z inicjatywy podatnika, to potrącenie następuje z dniem złożenia wniosku w tej sprawie, o ile został uwzględniony. Wówczas potrącenie ma charakter deklaratoryjny – potrącenie następuje z dniem złożenia wniosku (art. 64 § 5 pkt 1). Potrącenie w jednym i w drugim przypadku ma formę postanowienia, na które przysługuje zażalenie. Odmowa potrącenia w postępowaniu wszczętym na wniosek następuje w formie decyzji.

W dniu, w którym nastąpiło potrącenie skompensowane, zobowiązanie podatkowe wygasa. Wygasa całkowicie, jeżeli wierzytelność przysługująca podatnikowi względem Skarbu Państwa lub państwowej jednostki budżetowej jest równa lub wyższa od zobowiązania podatkowego. Jeżeli natomiast jest mniejsza, zobowiązanie podatkowe wygasa częściowo.

Podstawa prawna:

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 111 z późn. zm.).

Korzystano z: